Các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư nhập khẩu từ 80-90% lương thực qua eo biển Hormuz đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt nguồn dự trữ.

Thế giới hiện đang dồn sự chú ý vào sự vắng bóng của các tàu chở dầu và khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) tại eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột liên quan đến Iran. Tuyến đường thủy hẹp nằm giữa Iran và Oman này là nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và LNG xuất khẩu của thế giới từ vùng Vịnh ra thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, một mặt hàng khác có thể dễ bị tổn thương hơn là phân bón - yếu tố thiết yếu cho sản xuất lương thực toàn cầu - cùng với nguồn lương thực nhập khẩu cần thiết để duy trì nguồn cung cho các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Oman, Bahrain và Ả Rập Xê Út.

Số liệu từ công ty tình báo hàng hải Signal Group cho thấy các quốc gia vùng Vịnh chiếm khoảng 20% khối lượng giao dịch toàn cầu đối với những loại phân bón chủ chốt như amoniac, phốt phát và lưu huỳnh. Theo Bloomberg Intelligence, gần một nửa lượng urê được giao dịch trên thế giới - loại phân đạm được sử dụng phổ biến nhất - có nguồn gốc từ khu vực này, trong đó riêng Qatar đóng góp khoảng 10% nguồn cung toàn cầu.

Khi tập đoàn QatarEnergy buộc phải tạm ngừng sản xuất vào tuần trước sau các cuộc tấn công của Iran nhằm vào Ras Laffan, trung tâm khí hóa lỏng và sản xuất phân bón lớn nhất thế giới, hàng trăm nghìn tấn dưỡng chất và tiền chất quan trọng cho ngành phân bón đã bị đình trệ.

Những tác động kép từ cuộc xung đột liên quan đến Iran đang làm dấy lên lo ngại về một rủi ro lớn mới đối với an ninh lương thực toàn cầu, có thể trở thành cú sốc lớn thứ ba trong vòng sáu năm qua, sau đại dịch COVID-19 và việc Nga kiểm soát nhiều vùng đất nông nghiệp cùng các cảng xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine khi xung đột Nga-Ukraine bùng nổ năm 2022.

Kể từ khi vòng xung đột Trung Đông nổ ra, giá phân bón đã tăng khoảng 10-30%, dù vẫn thấp hơn gần 40% so với mức tăng mạnh ghi nhận trong những tuần sau khi xe tăng Nga tiến vào Ukraine.

Thiếu hụt phân bón đe dọa năng suất cây trồng

Theo Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), khoảng 1,33 triệu tấn phân bón được xuất khẩu qua eo biển Hormuz mỗi tháng. Do đó, việc đóng cửa eo biển trong 30 ngày có thể đủ để gây ra tình trạng thiếu hụt và rủi ro về năng suất đối với các loại cây trồng phụ thuộc vào đạm như ngô, lúa mì và lúa gạo.

Ông Joseph Glauber, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI), nhận định với DW rằng giá cao sẽ ảnh hưởng đến việc lựa chọn cây trồng: “Nông dân có thể chọn các loại cây cần ít phân bón hơn thay vì các cây cần nhiều đạm để tránh chi phí đầu vào tăng cao.” Ông bổ sung thêm rằng nông dân, đặc biệt là ở các nước nghèo hơn, có thể cắt giảm tổng lượng phân bón sử dụng, điều này sẽ gây ảnh hưởng đến sản lượng cây trồng.

Bất chấp việc Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định trong tuần này rằng cuộc chiến với Iran "gần như đã kết thúc", Iran hôm thứ Tư vẫn nổ súng vào ít nhất ba con tàu trong hoặc gần eo biển Hormuz, theo Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải của Vương quốc Anh (UKMTO), cho thấy Tehran vẫn quyết tâm giữ cho eo biển này gần như đóng cửa hoàn toàn.

Các cuộc tấn công bổ sung đã được báo cáo trong đêm và rạng sáng thứ Năm, bao gồm một tàu container và các tàu chở dầu trong khu vực Vịnh rộng lớn hơn.

Các nhà phân tích hàng hóa cho rằng eo biển Hormuz càng bị đóng cửa đối với hoạt động vận chuyển thương mại, chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu càng bị tắc nghẽn.

Ngân hàng ING của Hà Lan cảnh báo trong một báo cáo nghiên cứu hồi đầu tháng này rằng: "Một sự gián đoạn kéo dài sẽ làm giảm đáng kể nguồn cung phân bón ở các khu vực phụ thuộc nhập khẩu chính như Brazil, Ấn Độ, Nam Á và một số khu vực của EU".

Các nhà sản xuất phân bón khác như Nga, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Maroc hiện có công suất dự phòng rất hạn chế và sẽ gặp khó khăn trong việc tăng sản lượng ngay lập tức để bù đắp thiếu hụt. Trung Quốc đã áp đặt các hạn chế nhập khẩu đối với phân bón phốt phát và nitơ, nhưng hiện có thể bị gây áp lực để nới lỏng chúng.

“Nitrogen có thể được sản xuất ở bất cứ nơi nào có khí đốt tự nhiên hoặc than đá, không giống như kali hoặc phốt phát, nơi bạn phụ thuộc vào các mỏ khoáng sản để khai thác,” Glauber, cựu chuyên gia kinh tế cấp cao tại Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, cho biết. “Nhưng chi phí cao của khí đốt tự nhiên thực sự là vấn đề”, vì việc tăng sản lượng có thể không hiệu quả về mặt kinh tế.

Giá dầu tăng đẩy chi phí thực phẩm lên cao

Ngoài những hạn chế về phân bón, dầu mỏ đóng vai trò chủ chốt trong việc định hình chi phí thực phẩm, từ việc vận hành máy móc nông nghiệp, xe tải vận chuyển đến các nhà máy chế biến và hệ thống bảo quản lạnh. Mọi giai đoạn sản xuất thực phẩm hiện đều đang phải đối mặt với mức giá năng lượng tăng vọt.

Với giá dầu thô Brent vẫn ở mức cao khoảng 100 USD, áp lực đã có thể đo đếm được tại các trụ bơm. Giá dầu diesel tại bờ Tây Hoa Kỳ đã tăng vọt lên 4,69 USD/gallon (tăng 14% trong hai tuần qua), trong khi giá diesel tại Đức hiện đã vượt quá 2,10 euro/lít - tăng 20% chỉ trong vài ngày.

Các nền kinh tế châu Á, nơi nhập khẩu phần lớn dầu mỏ vùng Vịnh, như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, cũng đang chứng kiến ​​giá nhiên liệu tăng mạnh. Trong khi đó, chính phủ Ấn Độ đã cam kết đóng băng giá dầu diesel và xăng, bảo vệ người tiêu dùng và vận tải thương mại khỏi chi phí tăng cao.

Giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo rằng nếu giá năng lượng tăng 10% và duy trì trong một năm, lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm 0,4 điểm phần trăm và làm giảm tới 0,2% tăng trưởng kinh tế thế giới.

"Năng lượng gián tiếp chiếm khoảng 50% chi phí thực phẩm," Glauber của IFPRI nói với DW. "Sau khi hầu hết các quốc gia trải qua tỷ lệ lạm phát thực phẩm cao trong năm 2023/2024, giá cả không giảm xuống, chỉ là tốc độ tăng đã giảm."

Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu chịu thiệt hại nặng nhất

Gánh nặng nhân đạo từ cuộc chiến Iran sẽ phân bổ không đồng đều, với các quốc gia nghèo nhất và phụ thuộc nhiều nhất sẽ phải gánh chịu cú sốc từ tình trạng thiếu phân bón và giá năng lượng tăng vọt.

Ấn Độ nằm trong số những quốc gia bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất, do nước này phụ thuộc vào vùng Vịnh tới hai phần ba lượng phân đạm nhập khẩu, bao gồm một tỷ trọng lớn là phân urê. Tình trạng thiếu hụt phân bón sẽ khiến mùa vụ gieo trồng trong mùa gió mùa sắp tới gặp nguy hiểm, làm bùng phát chi phí sản xuất cao hơn rõ rệt đối với lúa gạo, lúa mì và các mặt hàng lương thực thiết yếu khác nuôi sống 1,45 tỷ người.

Brazil, một trong những nước xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới, phụ thuộc vào urê có nguồn gốc từ vùng Vịnh để đáp ứng khoảng 40% nhu cầu đạm của mình. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng đe dọa năng suất đậu nành và ngô vào thời điểm nguồn cung toàn cầu đang khan hiếm.

Khu vực châu Phi cận Sahara đối mặt với rủi ro nghiêm trọng nhất trong dài hạn. Nhiều quốc gia châu Phi hiện đang sử dụng phân bón với tỷ lệ thấp hơn nhiều so với mức cần thiết để đạt năng suất tốt. Vì vậy, ngay cả những đợt tăng giá nhỏ cũng có thể buộc các hộ nông dân nhỏ lẻ phải cắt giảm sử dụng hơn nữa, làm sụt giảm sản lượng thu hoạch và làm trầm trọng thêm tình trạng đói nghèo kinh niên.

Theo Bloomberg, lạm phát ở Iran đã vượt quá 40% trước khi xung đột nổ ra, và giá lương thực còn tăng cao hơn nữa. Sự gián đoạn nhập khẩu, chi phí năng lượng và hậu cần nội địa có thể sẽ làm tăng thêm lạm phát lương thực, làm trầm trọng thêm khó khăn cho hàng triệu người.

Các quốc gia vùng Vịnh nhập khẩu từ 80 đến 90% lương thực - từ ngũ cốc và thịt đến sữa và dầu thực vật - cũng phụ thuộc rất nhiều vào eo biển Hormuz để nhập khẩu hàng hóa. Việc đóng cửa kéo dài có thể làm cạn kiệt nguồn dự trữ chiến lược trong vòng vài tháng, buộc phải phân phối theo định mức hoặc phải chuyển hướng tốn kém qua Biển Đỏ và Vịnh Oman.