Chuyên gia cảnh báo kinh tế thế giới cần ít nhất hai năm để hồi phục sau xung đột Iran, trong bối cảnh chuỗi cung ứng và năng lượng bị tàn phá.
Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất đã âm thầm cấm phần lớn công dân Iran nhập cảnh hoặc quá cảnh qua các sân bay của nước này, đồng thời tăng cường trấn áp các mạng lưới có liên quan đến Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran.
Một góc thành phố Dubai. Ảnh: SCMP
Động thái trên được xem là biện pháp trả đũa của UAE trước các cuộc không kích liên tiếp của Iran nhằm vào hạ tầng công nghiệp của nước này, thông qua việc thu hẹp dần vai trò là điểm tựa kinh tế mà Abu Dhabi từ lâu vẫn duy trì đối với Iran trong bối cảnh quốc gia này chịu nhiều lệnh trừng phạt quốc tế.
Thay vì triển khai các biện pháp mạnh có thể bị coi là leo thang căng thẳng vượt khỏi lập trường phòng vệ, UAE trong tuần này đã lặng lẽ áp dụng lệnh hạn chế nhập cảnh đối với phần lớn công dân Iran.
Hiện UAE là nơi sinh sống của hơn 500.000 người Iran, trong đó nhiều người có mối liên hệ với các tầng lớp tinh hoa cầm quyền tại Tehran.
Theo thông báo được đăng tải trên trang web của các hãng hàng không quốc doanh Emirates, FlyDubai và Etihad vào cuối ngày 1/4, chỉ những công dân Iran có thị thực cư trú dài hạn được cấp cho chủ doanh nghiệp và chủ sở hữu bất động sản mới được miễn trừ. Nhóm được phép nhập cảnh còn bao gồm lao động có tay nghề cao, cùng vợ hoặc chồng và con cái của công dân UAE.
Các biện pháp hạn chế này chủ yếu lan truyền qua mạng xã hội thay vì được công bố chính thức, khiến cộng đồng người Iran tại UAE lo ngại về khả năng xảy ra các đợt trục xuất quy mô lớn.
Trong tuyên bố đưa ra ngày 3/4, Bộ Ngoại giao UAE đã tìm cách trấn an dư luận, khẳng định cách tiếp cận của nước này dựa trên các quy trình và khuôn khổ đã được thiết lập nhằm bảo đảm an toàn và phúc lợi cho mọi thành viên trong xã hội.
Bộ Ngoại giao UAE cũng tái khẳng định cam kết xây dựng một môi trường an toàn, ổn định, thượng tôn pháp luật, bảo vệ quyền lợi của toàn bộ cư dân và phản ánh các giá trị lâu dài về khoan dung và chung sống hòa bình.
Song song với đó, giới chức UAE đã bắt đầu siết chặt hoạt động của các công ty vỏ bọc do người Iran sở hữu tại các khu thương mại tự do.
Các doanh nghiệp này bị cáo buộc được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran sử dụng để giao dịch dầu mỏ và hóa dầu với khách hàng tại Trung Quốc đại lục, thông qua các trung gian ở Singapore và Hong Kong.
Ngày 20/3, Cơ quan An ninh Nhà nước UAE cho biết đã triệt phá một mạng lưới mà nước này mô tả là khủng bố, do Iran và đồng minh tại Lebanon là Hezbollah điều hành thông qua một vỏ bọc thương mại.
Theo giới chức UAE, mạng lưới này tìm cách xâm nhập nền kinh tế quốc gia theo một kế hoạch chiến lược được chuẩn bị từ trước, phối hợp với các bên bên ngoài có liên hệ với Hezbollah và Iran.
Các hoạt động này bị cho là vi phạm quy định kinh tế và pháp lý, nhằm rửa tiền, tài trợ khủng bố và đe dọa an ninh quốc gia.
Các chuyên gia nhận định rằng những công ty vỏ bọc có trụ sở tại UAE, trong đó nhiều đơn vị hoạt động như cơ sở đổi tiền, từ lâu đã được sử dụng để rửa tiền thu được từ xuất khẩu dầu mỏ và hóa dầu.
Sau đó, các dòng USD và euro được chuyển về Iran, nơi đang thiếu hụt ngoại tệ, thông qua hình thức nhập khẩu từ Dubai với thông tin khai báo sai lệch.
Chính vì vậy, các mạng lưới này thường xuyên trở thành mục tiêu trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ kể từ năm 2018, thời điểm Washington rút khỏi thỏa thuận năm 2015 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, theo đó Iran hạn chế làm giàu uranium để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt.
Trong những năm tiếp theo, thương mại hợp pháp giữa Iran và UAE vẫn tăng mạnh khi UAE và một số quốc gia Vùng Vịnh tìm cách tạo động lực kinh tế để khuyến khích Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei theo đuổi đường lối thực dụng hơn, qua đó hạn chế các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào hạ tầng năng lượng trong giai đoạn 2019 đến 2022.
Dữ liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới cho thấy kim ngạch thương mại Iran và UAE đạt đỉnh ở mức 28,2 tỷ USD trong năm 2024, tương đương 22,6% tổng thương mại đối ngoại của Iran.
UAE vượt qua Thổ Nhĩ Kỳ để trở thành đối tác thương mại lớn thứ 2 của Iran, chỉ sau Trung Quốc với kim ngạch 32,4 tỷ USD.
Theo ông Robert Mogielnicki, nhà kinh tế chính trị có trụ sở tại Paris và là chuyên gia về Vùng Vịnh, các bước đi gần đây cho thấy giới chức UAE không hài lòng với tình hình hiện tại và đang tìm cách phản ứng bằng những biện pháp được tính toán kỹ lưỡng.
UAE được cho là mục tiêu của khoảng 50% số tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái do Iran phóng kể từ khi xung đột hiện nay bùng phát vào ngày 28/2.
Sau đó, các quan chức UAE đã tăng cường vận động Mỹ tiến hành hành động quân sự nhằm dỡ bỏ việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz.
Tuyến hàng hải này trong năm trước đã ghi nhận hơn 1.000 tỷ USD giá trị thương mại không thuộc lĩnh vực dầu mỏ của UAE, qua đó củng cố vị thế của nước này như trung tâm thương mại lớn nhất Tây Á.
Abu Dhabi cũng kêu gọi Washington bảo đảm rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào với Tehran đều phải chấm dứt mối đe dọa từ máy bay không người lái và tên lửa của Iran đối với các quốc gia Vùng Vịnh.
Ông Mogielnicki nhận định UAE đang thể hiện lập trường cứng rắn hơn với Iran nhưng vẫn duy trì cách tiếp cận mang tính phòng vệ.
Ông Farzan Sabet, chuyên gia về Iran và là nhà nghiên cứu điều hành tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Geneva, cho rằng lệnh cấm nhập cảnh và quá cảnh đối với phần lớn công dân Iran sẽ gây tác động lớn đến giới tinh hoa kinh tế và tầng lớp trung lưu cao tại Iran, những nhóm có liên hệ với chính quyền hoặc ít nhất không đối lập công khai.
Theo ông, Dubai từ lâu đã đóng vai trò như một van giảm áp đối với Iran, cho phép những người Iran có tiềm lực tài chính hoặc kỹ năng chuyên môn, nhưng không phải là nhân vật bất đồng chính kiến, duy trì hoạt động kinh doanh hoặc vị thế xã hội trong nước, đồng thời tránh được những khó khăn lớn nhất của đời sống tại Iran.
Việc mất quyền tiếp cận Dubai có thể làm gia tăng mâu thuẫn nội bộ và sức ép từ chính các nhóm lợi ích trong nước, qua đó thúc đẩy chính quyền Iran cân nhắc cách tiếp cận thực dụng hơn.
Trong khi đó, chính phủ UAE cũng đang đối mặt với sức ép trong nước yêu cầu cắt giảm quan hệ kinh tế với Iran để đáp trả các cuộc tấn công.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội ngày 2/4, ông Abdulkhaleq Abdulla, một học giả đã nghỉ hưu có ảnh hưởng, kêu gọi tẩy chay hàng hóa Iran tại các thị trường của UAE và các quốc gia Arab vùng Vịnh khác.
Cựu cố vấn của Tổng thống UAE Mohammed bin Zayed Al Nahyan cũng đề nghị các nước Vùng Vịnh chấm dứt mọi hình thức giao thương, bao gồm dừng các chuyến bay và hoạt động tài chính, thương mại với Iran.
Theo ông Sabet, dù còn quá sớm để khẳng định UAE sẽ áp dụng các biện pháp kinh tế quyết liệt cho đến khi xung đột kết thúc, nhưng rõ ràng chính sách của nước này đang có sự thay đổi đáng kể.
Những bước đi ban đầu có thể mang tính chiến thuật nhằm gây sức ép buộc Iran chấm dứt hoặc giảm các cuộc tấn công vào UAE, song về lâu dài có thể chuyển thành một sự điều chỉnh chiến lược.
So với các nước khác trong Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh gồm Saudi Arabia, Qatar, Kuwait, Bahrain và Oman, vốn cho rằng họ đang đứng trước một thế tiến thoái lưỡng nan trong quan hệ với Iran, UAE dường như cho rằng cuộc chiến hiện nay đòi hỏi phải tăng cường hơn nữa quan hệ với Mỹ và Israel, ngay cả khi điều đó ảnh hưởng đến các mối quan hệ quan trọng khác.
Dù việc cắt đứt dòng chảy kinh tế sang Iran tiềm ẩn rủi ro chính trị, các dòng tài chính này không mang ý nghĩa quá lớn đối với nền kinh tế UAE.
Theo ông Sabet, với tiềm lực tài chính dồi dào của Abu Dhabi và mức độ phát triển của Dubai như một trung tâm khu vực, UAE hoàn toàn có khả năng chấp nhận việc cắt giảm vai trò hỗ trợ kinh tế đối với Iran.
Việt Hà
