TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, có 3 phương án có thể xảy ra khi thực hiện chủ trương thống nhất bộ sách giáo khoa (SGK) dùng chung.
Ngày 22.8.2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đặt ra yêu cầu bảo đảm cung cấp một bộ SGK thống nhất trong toàn quốc. Báo Lao Động có buổi trao đổi cùng TS Hoàng Ngọc Vinh - Nguyên vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GDĐT về chủ trương này.
Theo ông, để đạt được mục tiêu xây dựng bộ SGK thống nhất cả nước, đâu là phương án khả thi nhất trong bối cảnh gấp rút?
- Có ba phương án. Thứ nhất, làm mới hoàn toàn một bộ SGK từ đầu. Thứ hai, chọn một bộ tương đối tốt nhất rồi biên tập, chỉnh sửa. Thứ ba, chọn lọc những bài hay nhất từ nhiều bộ để ghép lại.
Theo tôi, phương án một bất khả thi vì cần quá nhiều thời gian, nguồn lực. Phương án ba nghe có vẻ hấp dẫn nhưng rất dễ dẫn tới tình trạng “vá víu cơ học”, thiếu mạch lạc và nảy sinh tranh chấp bản quyền. Do đó, phương án hai là khả thi nhất: chọn một bộ khung tốt, biên tập lại, bổ sung chọn lọc một số bài từ bộ khác nhưng dưới sự điều phối chặt chẽ để giữ mạch thống nhất. Tôi tin rằng đây là cách vừa tiết kiệm nguồn lực, vừa đáp ứng yêu cầu kịp thời.
TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, có 3 phương án có thể xảy ra khi thực hiện chủ trương thống nhất bộ sách giáo khoa (SGK) dùng chung. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Những công việc cốt lõi, nguồn lực cần huy động và quỹ thời gian nào được coi là khả thi, thưa ông?
- Theo tôi, có ba nhóm công việc then chốt. Thứ nhất, rà soát và điều chỉnh chương trình GDPT 2018, vì SGK chỉ là công cụ hiện thực hóa chương trình; nếu gốc còn bất cập thì sách sẽ chỉ là bản vá. Thứ hai, lựa chọn một bộ khung và tổ chức biên tập chỉnh sửa, với hội đồng độc lập và cơ chế bản quyền rõ ràng. Thứ ba, thử nghiệm, tập huấn và chuẩn bị hệ thống học liệu đi kèm để triển khai đồng bộ.
Nguồn lực phải đồng bộ. Bộ GDĐT đóng vai trò “nhạc trưởng”; hội đồng chuyên gia đảm trách phản biện; NXB và tác giả lo kỹ thuật biên tập; còn giáo viên và nhà trường phản hồi thực tiễn.
Thời gian tuy gấp, nhưng nếu chia theo nguyên tắc ba giai đoạn – rà soát & chọn khung, biên tập & phản biện, thử nghiệm & tập huấn – thì vẫn khả thi. Điều quan trọng nhất là tư duy hệ thống, đảm bảo tiến độ và giám sát minh bạch.
Những chủ thể nào sẽ tham gia vào quá trình này, và cơ chế phối hợp, giám sát nên được tổ chức ra sao?
- Trước hết, Bộ GDĐT chịu trách nhiệm cao nhất trong việc ban hành tiêu chí và giám sát. Tiếp đến, cần có một Hội đồng quốc gia độc lập, gồm các chuyên gia, giáo viên, đại diện xã hội, để phản biện và giám sát. NXB và nhóm tác giả sẽ trực tiếp tham gia biên tập, còn giáo viên và nhà trường là lực lượng phản hồi thực tiễn. Tôi cho rằng nếu minh bạch, công khai và có báo cáo định kỳ thì sẽ tạo được sự đồng thuận xã hội.
Một vấn đề nhạy cảm là bản quyền và quyền lợi của các nhóm tác giả, nhà xuất bản. Đây là điểm then chốt và Bộ GDĐT cần sớm ban hành quy định mới về tiêu chuẩn SGK: hiện đại, khoa học, dễ tiếp cận cho mọi đối tượng học sinh, có tính đại chúng và hội nhập. Chỉ trên cơ sở một bộ tiêu chuẩn công khai, minh bạch, chúng ta mới có thể đánh giá khách quan các bộ SGK hiện hành và chọn ra khung tốt nhất.
Song song, cũng cần có tiêu chuẩn cho tác giả biên soạn SGK, phù hợp với khuyến nghị quốc tế, chẳng hạn UNESCO đã nhấn mạnh: Tác giả phải có chuyên môn vững, kinh nghiệm sư phạm, am hiểu về đo lường – đánh giá và có khả năng thiết kế học liệu số. Khi có khung tiêu chuẩn rõ ràng, mọi tranh luận sẽ dựa trên cơ sở khoa học thay vì cảm tính.
Về bản quyền, Nhà nước nên đứng ra mua lại quyền sử dụng và thiết lập cơ chế nhuận bút minh bạch, ban hành một nghị định hoặc thông tư riêng để bảo vệ tác giả. Tôi nhấn mạnh: Chỉ khi quyền lợi tác giả được đảm bảo và tiêu chuẩn được xác lập, quá trình hợp nhất SGK mới thật sự công bằng, khoa học và thuyết phục xã hội.
Có ý kiến lo ngại rằng khi cả nước chỉ dùng một bộ SGK thống nhất thì sẽ triệt tiêu sự sáng tạo và đa dạng trong dạy – học. Quan điểm của ông thế nào?
- Một bộ SGK thống nhất bảo đảm chuẩn kiến thức và kỹ năng chung cho toàn quốc, nhưng bên trong bộ đó hoàn toàn có thể thiết kế theo hướng đa dạng về cách tiếp cận và gợi mở nhiều phương pháp dạy – học.
Ví dụ, cùng một chủ đề có thể đưa ra tình huống thực tiễn, câu hỏi phân tầng, hoặc bài tập mở để giáo viên lựa chọn cách khai thác phù hợp. Ngoài ra, bộ SGK thống nhất ngày nay không chỉ là sách giấy, mà cần đi kèm học liệu số, video minh hoạ, ngân hàng câu hỏi nhiều cấp độ, nhờ đó giáo viên có không gian sáng tạo, học sinh có cơ hội tiếp cận kiến thức linh hoạt hơn.
Ngoài ra, SGK có thể giúp chỉ dẫn cho giáo viên và học sinh nguồn học liệu quý giá liên quan đến bài học để tham khảo. Khi đó các bộ SGK hiện hành sau khi chỉnh sửa theo chương trình 2018 đã rà soát, cũng nên có vai trò là tài liệu tham khảo như SGK bằng tiếng nước ngoài khác.
Như vậy rõ ràng, mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc cả nước có chung một bộ SGK. Tôi cho rằng điều quan trọng hơn là bộ sách này phải trở thành chuẩn mực quốc gia về tri thức và phương pháp, vừa bảo đảm công bằng cho mọi học sinh, vừa khơi dậy tư duy sáng tạo, năng lực tự học và khả năng hội nhập. Nói cách khác, đây là công cụ để nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, chứ không chỉ là một tập tài liệu hành chính.
Tóm lại, việc chốt phương án làm SGK mới hoặc chọn SGK tốt hơn trong 3 bộ đều cần cân nhắc cẩn thận về ưu điểm và hạn chế, phải có tiêu chí đánh giá khách quan SGK,... và nên để các nhà quản lý cân nhắc và quyết định.
Xin cảm ơn ông đã chia sẻ!
Vân Trang
