Theo đánh giá của các chuyên gia, đề xuất xử phạt các hộ dân tự lắp đặt điện mặt trời nhưng không thông báo tới ngành điện sẽ tạo ra lo ngại nó sẽ trở thành rào cản tâm lý, kìm hãm sự phát triển của năng lượng tái tạo.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) vừa đề nghị bổ sung chế tài xử phạt tổ chức, cá nhân lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự dùng nhưng không bán tháo hoặc đăng ký với cơ quan quản lý. Đề xuất này khiến nhiều người băn khoăn vì sao hệ thống chỉ dùng cho hộ gia đình, nội bộ doanh nghiệp và không bán điện vẫn phải báo cáo.

Không nên biến quy định thành gánh nặng hành chính

Theo số liệu của Bộ Công Thương, đến cuối năm 2023, cả nước đã có hơn 104.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất gần 9.300 MWp. Con số này tăng gấp hàng chục lần so với giai đoạn 2018 – 2019, cho thấy nhu cầu của người dân và doanh nghiệp bùng nổ khi giá điện tăng, trong khi công nghệ ngày càng rẻ và dễ tiếp cận.

Tuy nhiên, việc phát triển quá nhanh cũng đặt ra bài toán quản lý. Điện mặt trời mái nhà là dạng nguồn phát phân tán, phụ thuộc vào thời tiết. Vào những ngày nắng nóng, công suất có thể tăng vọt, nhưng khi trời nhiều mây hoặc ban đêm thì sản lượng gần như bằng không. Điều này khiến cơ quan vận hành lưới điện phải điều chỉnh liên tục, tìm nguồn thay thế từ thủy điện, nhiệt điện hay điện khí.

Không nên biến quy định thành gánh nặng hành chính.

Nếu các hộ gia đình và doanh nghiệp lắp đặt tràn lan mà không báo cáo, cơ quan điều độ sẽ không thể dự báo chính xác phụ tải, nguy cơ mất cân bằng hệ thống và sự cố kỹ thuật hoàn toàn có thể xảy ra.

Đại diện EVN từng nhấn mạnh: “Không ai cấm người dân lắp đặt điện mặt trời tự dùng, nhưng cơ quan quản lý cần biết công suất cụ thể để điều hành lưới điện. Thông báo là yêu cầu tối thiểu nhằm bảo đảm an toàn cho chính hộ dân và cả hệ thống.”

Ông Phạm Đăng An, Phó Tổng Giám đốc Vũ Phong Energy Group nhìn nhận, mục tiêu chính của quy định mới không phải là thu tiền phạt, mà để ngành điện có cái nhìn đầy đủ hơn về nguồn điện phân tán. Từ đó, cơ quan quản lý có thể lập kế hoạch dự báo phụ tải, đầu tư hạ tầng và bảo đảm an toàn kỹ thuật.

Tuy nhiên, ông An cho rằng không nên biến quy định này thành gánh nặng hành chính. “Nếu người dân lắp vài kWp để tự dùng mà cũng phải làm hồ sơ, giấy tờ rườm rà, thậm chí có nguy cơ bị phạt, thì họ sẽ nản. Thông báo nên đơn giản hóa, có thể chỉ cần vài bước online hoặc qua ứng dụng điện lực. Mục tiêu là khuyến khích người dân lắp đặt, chứ không phải làm khó.”

Đây cũng là kinh nghiệm từ nhiều nước. Tại Úc, người dân chỉ cần khai báo trực tuyến công suất và địa chỉ để ngành điện nắm thông tin. Ở Nhật Bản, chính quyền còn hỗ trợ kỹ thuật và kiểm định miễn phí, coi đây là cách để kiểm soát chất lượng lắp đặt và bảo đảm an toàn.

PGS.TS Nguyễn Minh Duệ, nguyên Chủ nhiệm Khoa Kinh tế Năng lượng (ĐH Bách khoa Hà Nội), cho rằng điện mặt trời mái nhà mang lại lợi ích kép: giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia và giúp hộ dân tiết kiệm chi phí, giảm phát thải. Vì vậy, chính sách phải khuyến khích, chứ không nên tạo ra rào cản tâm lý.

Ông đặt vấn đề: “Nếu hộ dân chỉ lắp 3–5 kWp để dùng trong gia đình, không bán điện dư, không đấu nối phức tạp, thì vì sao lại phạt họ? Các vấn đề kỹ thuật hoàn toàn có thể xử lý bằng chuẩn an toàn, hướng dẫn lắp đặt và kiểm định, thay vì chế tài hành chính.”

Chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình bổ sung, tinh thần của Nghị định 58/2024 là khuyến khích điện mặt trời tự dùng, chỉ yêu cầu thông báo chứ không bắt buộc giấy phép. Nếu thủ tục quá phức tạp hoặc nặng về chế tài, vô tình sẽ đẩy người dân lùi bước, làm chậm mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo.

Cần căn cứ pháp lý rõ ràng

Luật sư Trần Xuân Tiến (Đoàn luật sư Hà Nội) lưu ý rằng, bất kỳ chế tài nào cũng phải dựa trên căn cứ pháp lý rõ ràng. “Nếu coi việc không thông báo là vi phạm, cần xác định rõ hành vi này gây thiệt hại gì, ảnh hưởng ra sao đến hệ thống điện. Nếu không, việc phạt sẽ khó nhận được sự đồng thuận của xã hội.”

Điều người dân lo ngại không phải là việc thông báo, mà là nguy cơ bị kéo vào các thủ tục rườm rà và bị coi như vi phạm hành chính.

Trong khi đó, Giám đốc một công ty chuyên lắp đặt điện mặt trời tại Bình Dương, cho rằng điều người dân lo ngại không phải là việc thông báo, mà là nguy cơ bị kéo vào các thủ tục rườm rà và bị coi như vi phạm hành chính.

“Nếu quy định rõ ràng, thủ tục đơn giản, có thể khai báo qua điện thoại hay online, tôi tin không ai phản đối. Nhưng nếu vừa phải xin phép, vừa có nguy cơ bị phạt, chắc chắn nhiều người sẽ chùn tay.”

Các quốc gia phát triển đều đối diện bài toán tương tự khi điện mặt trời bùng nổ. Đức từng trải qua tình trạng mất cân đối hệ thống khi hàng triệu hộ dân lắp đặt mà chưa có cơ sở dữ liệu thống nhất. Sau đó, Chính phủ Đức đã lập cơ quan điều phối, yêu cầu tất cả hệ thống phải khai báo trực tuyến, đồng thời hỗ trợ kiểm định miễn phí và cho vay lãi suất thấp.

Tại Hoa Kỳ, mỗi bang có cơ chế riêng, nhưng nhìn chung đều khuyến khích hộ dân lắp đặt. Chính quyền yêu cầu khai báo công suất, nhưng đồng thời ban hành nhiều gói ưu đãi thuế và tín dụng để khuyến khích người dân tham gia.

Điểm chung ở các nước này là chính sách vừa quản lý để đảm bảo an toàn, vừa khuyến khích tối đa để thúc đẩy năng lượng tái tạo.

Có thể thấy, bản chất của tranh luận hiện nay không phải là có cần quản lý điện mặt trời mái nhà hay không, mà là cách quản lý thế nào để vừa bảo đảm an toàn hệ thống, vừa khuyến khích người dân đầu tư.

Điện mặt trời được xem là hướng đi tất yếu trong quá trình chuyển dịch năng lượng. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2050, tỷ lệ năng lượng tái tạo trong hệ thống điện quốc gia phải đạt trên 70%. Muốn làm được điều này, chính sách phải tạo niềm tin và động lực cho người dân, doanh nghiệp tham gia.

Do đó, các ý kiến cho rằng vì tập trung vào chế tài xử phạt, cơ quan quản lý có thể kết hợp kiểm tra, hướng dẫn kỹ thuật, đồng thời hỗ trợ cơ chế đấu nối thuận lợi.

Như lời PGS.TS Nguyễn Minh Duệ: “Chúng ta cần quản lý để an toàn, nhưng quản lý không có nghĩa là làm khó. Nếu tạo rào cản, mục tiêu khuyến khích năng lượng sạch sẽ đi ngược lại ngay từ đầu.

Kỳ Thư

Link gốc