Qua phân tích dữ liệu có thể nhận diện hai nhóm chiêu thức né thuế xuất hiện phổ biến nhất hiện nay. Một là chuyển giá và giao dịch liên kết, chủ yếu gắn với khối doanh nghiệp FDI và các tập đoàn đa quốc gia. Hai là doanh nghiệp duy trì lợi nhuận thấp hoặc báo lỗ kéo dài thông qua việc làm giảm lợi nhuận chịu thuế. Cả hai chiêu thức đều được doanh nghiệp sử dụng một cách tinh vi.
Đồ họa: Văn Thắng
Lời tòa soạn: Xuyên suốt quá trình đổi mới và phát triển, Đảng và Nhà nước ta luôn nhất quán chủ trương tạo mọi điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp phát triển, coi doanh nghiệp là động lực quan trọng của nền kinh tế. Hàng loạt chính sách hỗ trợ đã và đang được triển khai, từ ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng đến cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thu hút hiệu quả các nguồn lực trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, hỗ trợ không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Song hành với các chính sách khuyến khích, Nhà nước luôn đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về kỷ cương, kỷ luật trong việc thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp, đặc biệt là nghĩa vụ thuế - nguồn lực quan trọng bảo đảm cho phát triển kinh tế, đầu tư công và an sinh xã hội.
Thực tế cho thấy, bên cạnh nhiều doanh nghiệp làm ăn minh bạch, tuân thủ pháp luật, vẫn còn không ít trường hợp tìm cách né thuế, tránh thuế, thậm chí trốn thuế, gây thất thu ngân sách và tạo ra sự bất bình đẳng trong môi trường kinh doanh. Qua quá trình điều tra, thu thập dữ liệu, nhóm phóng viên Báo Lao Động ghi nhận tình trạng này xuất hiện ở cả khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và doanh nghiệp trong nước, với phương thức ngày càng tinh vi, phức tạp.
Không ít doanh nghiệp mở rộng sản xuất, doanh thu tăng trưởng qua các năm nhưng lại liên tục báo lợi nhuận thấp, thậm chí báo lỗ kéo dài. Một số trường hợp lợi dụng giao dịch liên kết, mua bán nội bộ, chuyển giá để dịch chuyển lợi nhuận, làm giảm nghĩa vụ thuế phát sinh tại Việt Nam. Đây không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành một “chỉ dấu” cần được nhìn nhận nghiêm túc dưới góc độ quản lý thuế.
Những con số đáng báo động
Trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp thua lỗ là hiện tượng bình thường. Rủi ro kinh doanh, biến động thị trường, chi phí đầu tư ban đầu hay chu kỳ ngành nghề đều có thể khiến doanh nghiệp thua lỗ. Tuy nhiên, khi tình trạng thua lỗ diễn ra trên diện rộng và kéo dài qua nhiều năm, đây không đơn thuần chỉ là kết quả kinh doanh mà trở thành tín hiệu cần được xem xét kỹ càng dưới góc độ quản lý thuế.
Theo dữ liệu điều tra của Báo Lao Động, năm 2023, trên tổng số hơn 835.000 doanh nghiệp có phát sinh số liệu trên tờ khai quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp, có tới hơn 497.000 doanh nghiệp kê khai lỗ trước thuế, chiếm gần 60%.
Năm 2024, tỉ lệ này giảm nhẹ nhưng vẫn ở mức rất cao, với hơn 483.000 doanh nghiệp báo lỗ trên tổng số hơn 862.000 doanh nghiệp có phát sinh số liệu, tương đương hơn 56%.
Con số này đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu có thể coi việc hơn một nửa doanh nghiệp cùng thua lỗ là hiện tượng thuần túy của thị trường hay không? Nếu lỗ chỉ phản ánh khó khăn kinh doanh, thì vì sao tình trạng này lại duy trì ở mức cao liên tục qua nhiều năm?
Đáng chú ý hơn, trong số các doanh nghiệp kê khai lỗ, có một bộ phận rất lớn không phát sinh doanh thu từ hoạt động bán hàng và cung cấp dịch vụ. Trong đó năm 2023, có hơn 181.000 doanh nghiệp báo lỗ nhưng doanh thu bằng 0; sang năm 2024, con số này tăng lên hơn 188.000 doanh nghiệp.
Theo đánh giá của PGS.TS Ngô Trí Long - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu giá (Bộ Tài chính), khi doanh thu bằng 0 hoặc rất thấp mà vẫn phát sinh lỗ lớn, thì khoản lỗ đó không đến từ hoạt động tạo ra giá trị, mà từ các khoản chi phí tài chính, chi phí khác, hay nói cách khác là lỗ trên sổ sách.
Khoản lỗ của các doanh nghiệp này không xuất phát từ hoạt động sản xuất - kinh doanh cốt lõi, mà chủ yếu đến từ hoạt động tài chính hoặc các hoạt động khác.
Trong những trường hợp như vậy, việc báo lỗ không còn phản ánh rủi ro hay khó khăn của thị trường, mà trở thành dấu hiệu cho thấy kết quả kinh doanh thể hiện trên sổ sách chưa phản ánh đầy đủ thực trạng hoạt động của doanh nghiệp, đây cũng là vấn đề cần được đặt ra và xem xét dưới góc độ quản lý thuế.
56% doanh nghiệp FDI báo lỗ
Điều đáng lo ngại là tình trạng báo lỗ đang diễn ra ở cả khối doanh nghiệp FDI và các doanh nghiệp trong nước. Trong đó, theo phân tích của Lao Động từ các dữ liệu nằm trong văn bản số 13636/BTC-TCDN được Bộ Tài chính công bố đầu năm 2025 về việc báo cáo kết quả tổng hợp, báo cáo tài chính năm 2023 của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, cho thấy: Có tới 56% doanh nghiệp FDI đang hoạt động ở Việt Nam báo lỗ.
Điều đáng nói, số doanh nghiệp báo lỗ, lỗ lũy kế và mất vốn chủ sở hữu đang gia tăng đáng kể cả về số lượng lẫn giá trị trong nhiều năm gần đây. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp dù báo lỗ liên tục vẫn mở rộng quy mô vốn đầu tư, duy trì và thậm chí gia tăng hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tính đến cuối năm 2023, cả nước có khoảng 28.918 doanh nghiệp FDI, trong đó 16.292 doanh nghiệp báo lỗ, chiếm hơn 56%.
Số doanh nghiệp bị lỗ lũy kế lên tới 18.140, tăng khoảng 15% so với năm trước; số doanh nghiệp lỗ mất vốn chủ sở hữu là 5.091, tăng 15,2%.
Tổng số lỗ phát sinh trong năm 2023 đạt khoảng 217.464 tỉ đồng, tăng hơn 32%.
Các chỉ số này cho thấy tình trạng doanh nghiệp FDI báo lỗ, lỗ lũy kế và mất vốn chủ sở hữu không những chưa được cải thiện mà còn có xu hướng gia tăng.
Dữ liệu cũng cho thấy một nghịch lý đáng chú ý, tổng tài sản của khối doanh nghiệp FDI có vốn chi phối đạt hơn 9.957.039 tỉ đồng, tăng 6,8% so với năm trước; vốn chủ sở hữu và vốn đầu tư của chủ sở hữu đều gia tăng. Tuy nhiên, lợi nhuận sau thuế lại giảm gần 16%, kéo theo số nộp ngân sách Nhà nước giảm mạnh.
Trong bối cảnh quy mô tài sản và vốn vẫn mở rộng, nhưng hiệu quả sinh lời và nghĩa vụ thuế lại suy giảm, hiện tượng này đặt ra nhiều dấu hỏi về bản chất hoạt động tài chính và thuế của một bộ phận doanh nghiệp FDI.
Hệ quả với ngân sách
Bức tranh doanh nghiệp báo lỗ không chỉ là câu chuyện hiệu quả kinh doanh. Dưới góc độ quản lý thuế, khi lợi nhuận chịu thuế bị “làm mỏng”, nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp giảm tương ứng; đồng thời cơ quan thuế phải bỏ nguồn lực lớn cho hậu kiểm, thanh tra, kiểm tra.
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, năm 2024, toàn ngành Thuế đã thanh tra, kiểm tra 920 doanh nghiệp có giao dịch liên kết. Kết quả truy thu, truy hoàn và xử phạt hơn 1.800 tỉ đồng, đồng thời điều chỉnh giảm lỗ hơn 9.100 tỉ đồng. Riêng nhóm doanh nghiệp FDI có 253 đơn vị bị thanh tra, tổng số truy thu và xử phạt gần 1.000 tỉ đồng, giảm lỗ hơn 4.000 tỉ đồng.
Từ đầu năm 2025 đến nay, thanh tra tiếp tục được đẩy mạnh. Cơ quan thuế kiểm tra 239 doanh nghiệp có giao dịch liên kết, truy thu, truy hoàn và xử phạt hơn 1.570 tỉ đồng; giảm lỗ hơn 7.300 tỉ đồng; điều chỉnh tăng thu nhập chịu thuế hơn 7.200 tỉ đồng. Riêng việc xác định lại giá thị trường trong giao dịch liên kết giúp truy thu gần 960 tỉ đồng và giảm lỗ hơn 4.700 tỉ đồng.
Các con số “giảm lỗ”, “tăng thu nhập chịu thuế” phản ánh một thực tế quan trọng: Không phải mọi khoản lỗ đều chỉ là khó khăn của doanh nghiệp, mà có khoản lỗ phát sinh từ cách doanh nghiệp kê khai, phân bổ chi phí, xác định giá giao dịch. Khi những yếu tố này được điều chỉnh, thu nhập chịu thuế thay đổi, kéo theo nghĩa vụ thuế thay đổi.
Dưới góc nhìn pháp lý, Luật sư Bùi Thị Mai - Công ty Luật TNHH DRAGON, Đoàn luật sư TP Hà Nội - cho rằng, thực tế này phản ánh những khoảng trống trong thực thi quản lý thuế, khi cơ quan quản lý trong thời gian dài vẫn phải dựa nhiều vào báo cáo tự kê khai của doanh nghiệp, trong khi việc đối chiếu với hoạt động sản xuất - kinh doanh thực tế còn hạn chế. Lợi dụng kẽ hở đó, không ít doanh nghiệp FDI đã triển khai các thủ thuật chuyển giá nhằm làm giảm lợi nhuận chịu thuế.
Theo luật sư Mai, các thủ thuật thường gặp gồm kê khai khống giá vốn hàng nhập khẩu, nâng chi phí nguyên vật liệu, phí bản quyền, phí dịch vụ hành chính - kỹ thuật từ công ty mẹ; hoặc chuyển giá thông qua các khoản vay nội bộ. Điểm chung của các cách thức này là làm tăng chi phí, “làm mỏng” lợi nhuận, qua đó kéo giảm nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam.
Trong những năm qua, nhiều chiêu thức né thuế từng được coi là tinh vi tại các doanh nghiệp lớn đã bị cơ quan chức năng phát hiện và xử lý thông qua thanh tra, kiểm tra thuế. Một trong những vụ việc tiêu biểu là trường hợp Coca-Cola Việt Nam, thu hút sự chú ý lớn của dư luận trong thời gian gần đây. Doanh nghiệp đã bị truy thu và xử phạt tổng cộng hơn 821 tỉ đồng.
Luật sư Mai cho rằng, các vụ việc được cơ quan thuế xử lý công khai đã phát đi thông điệp rõ ràng: Môi trường đầu tư thuận lợi không đồng nghĩa với việc có thể lơi lỏng nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Khi doanh nghiệp được hưởng các điều kiện ổn định để sản xuất - kinh doanh, thì yêu cầu minh bạch và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế cũng phải được đặt ra tương xứng.
Các vụ việc "né thuế" điển hình đã bị xử lý
Trong những năm qua, nhiều chiêu thức né thuế từng được coi là tinh vi tại các doanh nghiệp lớn đã bị cơ quan chức năng phát hiện và xử lý thông qua thanh tra, kiểm tra thuế. Một trong những vụ việc tiêu biểu là trường hợp Coca-Cola Việt Nam, thu hút sự chú ý lớn của dư luận trong thời gian gần đây.
Theo phán quyết của TAND TPHCM ngày 27.11.2025, tòa án đã bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của Công ty TNHH Nước giải khát Coca-Cola Việt Nam và giữ nguyên quyết định truy thu - xử phạt hơn 821,4 tỉ đồng. Đây là một dấu mốc quan trọng trong câu chuyện quản lý thuế đối với doanh nghiệp FDI. Vụ kiện xuất phát từ kết luận thanh tra giai đoạn 2007-2015, khi cơ quan thuế xác định Coca-Cola kê khai thuế chưa đúng quy định, phải điều chỉnh giảm lỗ hơn 762 tỉ đồng và truy thu hơn 471 tỉ đồng tiền thuế, cộng với tiền chậm nộp và tiền phạt hành chính.
Vụ việc này không chỉ là tranh chấp giữa một doanh nghiệp và cơ quan thuế, mà còn khơi mở câu chuyện rộng hơn về mô hình hoạt động, nghĩa vụ thuế và mức độ minh bạch của nhiều doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Việt Nam.
Qua đó, Cục Thuế cũng đã phát đi thông điệp cảnh báo cho tất cả các doanh nghiệp về việc tuân thủ pháp luật thuế và pháp luật Việt Nam, khẳng định không ai đứng ngoài luật pháp, đầu tư vào Việt Nam phải đi đôi với nghĩa vụ thuế tương xứng, không doanh nghiệp nào được phép đứng ngoài pháp luật.
Một số vụ việc khác đã được phát hiện và xử lý từ khá sớm, như trường hợp Metro Cash & Carry Việt Nam. Kết quả thanh tra cho thấy doanh nghiệp này có nhiều vi phạm liên quan đến chuyển giá và kê khai chi phí, buộc phải điều chỉnh giảm lỗ, giảm khấu trừ và bị truy thu tổng cộng 507 tỉ đồng tiền thuế.
Hay tại Heineken Việt Nam, cơ quan thuế đã truy thu khoảng 917 tỉ đồng tiền thuế và tiền chậm nộp liên quan đến giao dịch chuyển nhượng vốn trị giá hơn 4.800 tỉ đồng thực hiện cuối năm 2018. Vụ việc cho thấy, không chỉ hoạt động sản xuất - kinh doanh, mà các giao dịch chuyển nhượng vốn, tái cấu trúc doanh nghiệp trong nội bộ tập đoàn cũng là trọng điểm được cơ quan thuế rà soát nhằm bảo đảm nghĩa vụ thuế phát sinh tại Việt Nam.
