Giữa những biến động của hệ thống tài chính toàn cầu, vị thế của đồng USD đang đối mặt với nhiều thách thức mới. Trong khi đó, Trung Quốc nỗ lực thúc đẩy đồng nhân dân tệ (NDT) vươn ra quốc tế, góp phần định hình cuộc đua tiền tệ đa cực trên quy mô toàn cầu.
Trong suốt nhiều thập kỷ, đồng USD đã giữ vị trí không thể thay thế trong hệ thống tài chính toàn cầu. Là đồng tiền dự trữ chính của các ngân hàng trung ương trên thế giới và là phương tiện thanh toán ưu tiên trong thương mại quốc tế, USD trở thành biểu tượng của sức mạnh kinh tế và địa chính trị của Mỹ.
Tuy nhiên, những năm gần đây, việc sử dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ đối với một số quốc gia đã làm dấy lên những lo ngại về rủi ro địa chính trị và mức độ phụ thuộc vào đồng USD trong giao dịch và dự trữ toàn cầu.
Cuộc đua giữa USD và NDT không chỉ là cuộc đấu về mặt tiền tệ, mà còn là biểu hiện của sự chuyển dịch quyền lực kinh tế và chính trị.
Từ năm 2022 – 2024, tỷ lệ nắm giữ USD trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đã giảm từ 59% xuống 58,4%, mức thấp nhất trong gần 30 năm, theo Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF). Trong khi đó, NDT tăng nhẹ từ 2,8% lên khoảng 3%, cho thấy một sự dịch chuyển chậm nhưng có ý nghĩa trong cơ cấu tiền tệ dự trữ toàn cầu.
NDT toàn cầu: Tham vọng lớn của Bắc Kinh
Những năm gần đây, Bắc Kinh không che giấu tham vọng đưa NDT thoát khỏi giới hạn một đồng tiền nội địa để bước chân vào sân chơi quốc tế.
Một trong những minh chứng dễ thấy nhất là Trung Quốc, với vai trò trung tâm trong các chuỗi cung ứng toàn cầu và sáng kiến “Vành đai và Con đường” (BRI), đã thúc đẩy sử dụng đồng NDT trong các giao dịch thương mại và đầu tư cơ sở hạ tầng. Bắc Kinh cũng ký kết hàng loạt thỏa thuận thanh toán thương mại bằng NDT với các đối tác lớn như Nga, Iran, Brazil, Arab Saudi và Argentina. Phần lớn trong số các quốc gia này đang chịu áp lực trừng phạt từ phương Tây hoặc muốn giảm thiểu sự phụ thuộc vào USD, do đó đã tìm kiếm các giải pháp thay thế.
Việc thúc đẩy dự trữ nhân dân tệ trong IMF thông qua quyền rút vốn đặc biệt (SDR) cũng là một bước đi chiến lược. IMF đã chính thức bổ sung NDT vào rổ tiền tệ SDR từ năm 2016, đánh dấu sự công nhận chính thức của đồng tiền này trên thị trường tài chính toàn cầu.
Trung Quốc cũng tích cực thuyết phục các đối tác thiết lập các thỏa thuận thanh toán song phương bằng NDT, nhằm thúc đẩy việc dùng nội tệ thay cho USD trong giao dịch quốc tế. Tính đến cuối 2023, hơn 80 quốc gia đã ký thỏa thuận hoán đổi tiền tệ song phương với Trung Quốc, với tổng giá trị hơn 3.700 tỷ NDT, theo Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBoC).
Bên cạnh đó, Trung Quốc đã phát triển công nghệ tài chính riêng biệt hỗ trợ quá trình quốc tế hóa NDT. Đồng tiền kỹ thuật số (e-CNY) do PBoC phát hành giúp tăng cường kiểm soát dòng tiền, nâng cao tính minh bạch và an ninh trong các giao dịch. e-CNY không chỉ được triển khai rộng rãi trong nội địa mà còn hướng tới các giao dịch xuyên biên giới, tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp và cá nhân tham gia thương mại quốc tế.
Việc quốc tế hóa các đồng nội tệ như nhân dân tệ là phản ứng hợp lý của các quốc gia trước những rủi ro địa chính trị và sự thay đổi trong trật tự kinh tế thế giới. Trung Quốc hiện đang dẫn đầu trong nỗ lực này, thể hiện qua các bước phát triển đồng NDT và hệ thống tài chính song song với Mỹ.
Đáng chú ý, Trung Quốc đã xây dựng hệ thống thanh toán quốc tế riêng mang tên CIPS (China International Payment System) nhằm giảm sự phụ thuộc vào SWIFT, hệ thống thanh toán toàn cầu do các nước phương Tây kiểm soát. CIPS được kết nối với nhiều trung tâm tài chính lớn và khu vực như ASEAN, Liên minh các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Hong Kong,...
CIPS hiện có 1.500 ngân hàng thành viên từ 100 quốc gia, xử lý gần 100.000 giao dịch/ngày với tổng giá trị trên 1.000 tỷ NDT (khoảng 140 tỷ USD) /năm. Đây là một phần trong chiến lược xây dựng một hệ thống tài chính song song, vừa bảo vệ chủ quyền tài chính vừa mở rộng ảnh hưởng. Tuy nhiên, thị phần của NDT trong dự trữ ngoại hối toàn cầu mới đạt khoảng 3%, trong khi đồng USD chiếm tới gần 58%, theo số liệu IMF năm 2024.
Dù vậy, các bước đi của Trung Quốc không diễn ra đơn lẻ và vô vọng. Những chuyển động của Bắc Kinh diễn ra trong bối cảnh hệ thống tiền tệ toàn cầu đang chứng kiến các tín hiệu dịch chuyển rõ rệt. Việc đồng USD bị sử dụng như một công cụ trong các biện pháp trừng phạt tài chính, như trường hợp Nga, Iran hay Venezuela, đã khiến nhiều quốc gia bắt đầu đánh giá lại mức độ phụ thuộc vào đồng tiền này.
Trật tự tiền tệ đang dịch chuyển
Đứng trước mối lo ngại chung về việc Mỹ “vũ khí hoá” USD và gây thiệt hại cho các quốc gia phụ thuộc vào hệ thống tài chính Mỹ, các quốc gia trong nhóm BRICS (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi) cùng với các đối tác mở rộng đã tăng cường các nỗ lực giảm thiểu sự phụ thuộc vào USD.
Một số nước tìm cách thiết lập hệ thống thanh toán song phương không qua USD và đa dạng hóa dự trữ ngoại hối. Những giao dịch thương mại và tài chính không sử dụng USD đang gia tăng, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng và nguyên vật liệu chiến lược.
Hiện tượng đa cực hóa trong hệ thống tiền tệ toàn cầu đang dần hình thành. Các trung tâm tài chính lớn như Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc, Nhật Bản và các khu vực thương mại khác đang đẩy mạnh sử dụng đồng nội tệ, đồng thời gia tăng dự trữ các tài sản thay thế như vàng, đồng EUR, và tiền kỹ thuật số.
Các nước ASEAN và các quốc gia Trung Đông đang thúc đẩy thanh toán nội tệ trong thương mại khu vực, giúp giảm thiểu rủi ro biến động tỷ giá và chi phí giao dịch. Hay vào tháng 8/2023, BRICS+ tuyên bố sẽ nghiên cứu hệ thống thanh toán riêng và tăng thanh toán bằng đồng nội tệ – một động thái nhằm giảm vai trò của USD trong thương mại nội khối.
Xu hướng này cũng có thể khiến dòng vốn quốc tế phân tán hơn, tác động trực tiếp đến chi phí vay nợ và thị trường trái phiếu của Mỹ. Khi nhiều quốc gia giảm dự trữ USD hoặc chuyển sang các loại tiền tệ khác, Mỹ có thể phải đối mặt với chi phí tài chính cao hơn, ảnh hưởng đến khả năng tài trợ ngân sách và nợ công.
Dù vậy, đồng bạc xanh vẫn chưa mất ngôi vị thống trị trong hệ thống tài chính toàn cầu. Hệ thống tài chính Mỹ vẫn giữ được lợi thế về quy mô thị trường, tính thanh khoản cao, cùng với sự minh bạch và độ tin cậy trong quản lý. Những yếu tố này giúp USD duy trì sức hút mạnh mẽ đối với các nhà đầu tư và ngân hàng trung ương.
Các nhà kinh tế cho rằng nếu không có những cải cách sâu rộng nhằm củng cố sự tin tưởng, cũng như giảm thiểu rủi ro địa chính trị và tài chính, đồng USD có thể dần bị xói mòn vị thế trong dài hạn.
Cuộc đua giữa USD và NDT không chỉ là cuộc đấu về mặt tiền tệ, mà còn là biểu hiện của sự chuyển dịch quyền lực kinh tế và chính trị. Dù USD vẫn đang giữ vị trí dẫn đầu, việc đồng NDT mở rộng ảnh hưởng trên trường quốc tế là một thực tế dễ nhận thấy, đặt ra những thách thức và cơ hội mới cho hệ thống tài chính toàn cầu trong thập niên tới.
Theo các chuyên gia, tương lai của trật tự tiền tệ toàn cầu nhiều khả năng không còn là sự thống trị đơn cực của một đồng tiền duy nhất mà sẽ chuyển sang một hệ thống đa trụ cột, cạnh tranh giữa các đồng tiền chủ chốt như USD, NDT, EUR và các loại tiền kỹ thuật số quốc gia.
