Vấn đề khoáng sản một lần nữa thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế, sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump giữa tuần qua tuyên bố đã đạt được thỏa thuận về một thương vụ tiềm năng liên quan đến Greenland, trong đó bao gồm quyền khai thác các khoáng sản đất hiếm.
Các khoáng sản đất hiếm và khoáng sản thiết yếu là nền tảng của nhiều công nghệ then chốt, từ quá trình chuyển đổi năng lượng sạch, trí tuệ nhân tạo (AI) cho đến các hệ thống quân sự tiên tiến.
Hiện nay, hoạt động khai thác và tinh chế các loại khoáng sản này chủ yếu do Trung Quốc kiểm soát. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc nắm giữ hơn 90% sản lượng đất hiếm tinh chế toàn cầu và hơn 60% sản lượng khai thác đất hiếm.
Phát biểu với CNN bên lề Diễn đàn Khoáng sản Tương lai tại Riyadh (Ả Rập Xê Út) tuần trước, bà Abigail Hunter, Giám đốc điều hành Trung tâm Khoáng sản thuộc SAFE – một tổ chức phi chính phủ – nhận định Trung Quốc đang “vượt xa Mỹ hàng vạn dặm nhờ hàng thập kỷ đầu tư chiến lược, các dự án do nhà nước hậu thuẫn, sự phối hợp chặt chẽ với khu vực tư nhân và các khoản đầu tư quốc tế”.
Cục diện thay đổi
Cục diện đang dần thay đổi khi Ả Rập Xê Út đẩy mạnh phát triển ngành công nghiệp khoáng sản, nhằm giảm sự phụ thuộc kinh tế vào dầu mỏ và gia tăng ảnh hưởng địa chính trị của nước này.
Thành phố Công nghiệp Jubail ở tỉnh phía đông của Ả Rập Xê Út. Vương quốc này đang đầu tư mạnh vào hoạt động khai thác thăm dò các khoáng sản quan trọng và hiếm (Ảnh: Giuseppe Cacace/AFP/Getty Images)
Chính phủ Ả Rập Xê Út khẳng định quốc gia này sở hữu trữ lượng khoáng sản trị giá khoảng 2,5 nghìn tỷ USD. Danh mục khoáng sản không chỉ bao gồm vàng, kẽm, đồng và lithium, mà còn có các mỏ đất hiếm như dysprosium, terbium, neodymium và praseodymium. Đây đều là những nguyên liệu được sử dụng rộng rãi trong xe điện, tua bin gió và các hệ thống điện toán hiệu suất cao.
Theo S&P Global, ngân sách dành cho hoạt động thăm dò khoáng sản của Ả Rập Xê Út đã tăng tới 595% trong giai đoạn 2021–2025, dù quy mô vẫn còn khiêm tốn so với các quốc gia khai thác khoáng sản hàng đầu như Canada hay Australia. Song song với đó, việc cấp phép các khu vực khai thác mới cho doanh nghiệp trong nước và quốc tế đang được đẩy nhanh đáng kể.
Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng thăm dò chỉ là bước khởi đầu. “Thực tế là khai thác mỏ là một cuộc chơi rất dài hơi. Phải mất từ 3 đến 5 năm để xây dựng một nhà máy chế biến, và ở một số khu vực, quá trình này thậm chí có thể kéo dài tới 29 năm”, bà Hunter nói.
Để rút ngắn khoảng cách với các đối thủ đi trước, Ả Rập Xê Út đang cắt giảm thủ tục hành chính, hạ thuế suất đối với đầu tư khai thác khoáng sản và sẵn sàng chi tiêu mạnh tay.
Tại Diễn đàn Khoáng sản Tương lai, tập đoàn khai thác mỏ thuộc sở hữu nhà nước Ả Rập Xê Út Maaden tuyên bố sẽ đầu tư 110 tỷ USD vào lĩnh vực kim loại và khai khoáng trong thập kỷ tới. Kế hoạch này bao gồm việc thiết lập các quan hệ đối tác quốc tế và thu hút nhân tài toàn cầu.
“Chúng tôi đủ khiêm tốn để nhận ra rằng chúng tôi không thể làm điều đó một mình”, Giám đốc điều hành Maaden, ông Bob Wilt, phát biểu tại sự kiện.
Dù giá trị khoáng sản của Ả Rập Xê Út vẫn còn kém xa giá trị dầu mỏ khi quốc gia này hiện sở hữu trữ lượng dầu đã được chứng minh lớn thứ hai thế giới, song động lực đầu tư vào khai khoáng không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế ngắn hạn.
Theo Kế hoạch Tầm nhìn 2030, Ả Rập Xê Út đặt mục tiêu đa dạng hóa nền kinh tế và coi ngành khai thác khoáng sản là một trụ cột chiến lược. Tham vọng này không dừng lại ở khai thác tài nguyên thô, mà còn hướng tới xây dựng chuỗi cung ứng hoàn chỉnh cho các ngành công nghiệp trong nước, trong đó có lĩnh vực sản xuất xe điện với những mục tiêu đầy tham vọng.
Các chuyên gia nhận định, cơ sở hạ tầng đang phát triển nhanh chóng của Ả Rập Xê Út có thể giúp nước này trở thành trung tâm khu vực về tinh chế khoáng sản quan trọng, bao gồm cả các loại khoáng sản được khai thác từ những quốc gia khác.
“Hướng tới khu vực Nam bán cầu và hợp tác với các quốc gia châu Phi… xét về mặt hậu cần, việc chúng ta có thể chế biến nhiều khoáng sản hơn tại đây là điều hoàn toàn hợp lý”, bà Hunter cho biết.
Không tránh khỏi thách thức
Tham vọng của Riyadh đã thu hút sự quan tâm đặc biệt từ Mỹ. Trước đây, sau khi khai thác các loại đất hiếm nặng trong nước, Mỹ thường phải gửi nguyên liệu sang Trung Quốc để tinh chế. Tuy nhiên, năm ngoái, Bắc Kinh đã siết chặt kiểm soát xuất khẩu đối với các loại đất hiếm nặng, nhiều trong số đó có ứng dụng quân sự.
Các đại biểu trò chuyện tại Diễn đàn Khoáng sản Tương lai 2026 ở Riyadh, Ả Rập Xê Út. (Ảnh: CNN)
Trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Washington vào tháng 11 năm ngoái, Ả Rập Xê Út tuyên bố sẽ đầu tư gần 1 nghìn tỷ USD vào cơ sở hạ tầng, công nghệ và công nghiệp của Mỹ. Một phần của thỏa thuận này bao gồm hợp tác song phương về khoáng sản.
Theo đó, công ty MP Materials của Mỹ (được Lầu Năm Góc hậu thuẫn) sẽ phối hợp với Maaden và Bộ Quốc phòng Mỹ để xây dựng một nhà máy tinh chế mới tại Ả Rập Xê Út, trong đó MP Materials và Bộ Quốc phòng cùng nắm giữ 49% cổ phần.
Bà Melissa Sanderson, đồng chủ tịch Viện Khoáng sản Quan trọng, cho rằng lợi thế lớn nhất của Ả Rập Xê Út với tư cách là một trung tâm chế biến khoáng sản nằm ở “nguồn năng lượng dồi dào và ổn định”, cùng với chuyên môn của tập đoàn năng lượng quốc doanh Aramco.
Theo bà, Aramco có thể phát triển các phương pháp tinh chế tiên tiến hơn, “có khả năng thay thế Trung Quốc trở thành nhà chế biến có chi phí thấp hơn và thân thiện với môi trường hơn”.
Bà Sanderson cho rằng quá trình chuyển mình của Ả Rập Xê Út thành một trung tâm khai thác và chế biến khoáng sản sẽ không tránh khỏi những thách thức. Bất ổn tại Trung Đông vẫn là rủi ro lớn, bên cạnh các mối quan hệ ngoại giao phức tạp với những quốc gia châu Phi giàu tài nguyên.
Tuy nhiên, cũng theo bà Sanderson, Riyadh có thể hướng tới Trung Á – khu vực sở hữu nhiều mỏ khoáng sản – nơi Aramco đã xây dựng được các mối quan hệ lâu dài.
“Xét trên nhiều khía cạnh, những chuyển đổi kinh tế đang diễn ra tại Ả Rập Xê Út được thiết kế chủ yếu nhằm nâng cao vị thế chính trị của quốc gia này, trở thành một nhân tố thiết yếu, một điểm then chốt trong bức tranh địa chính trị”, bà Sanderson nhận định.
Theo bà Sanderson, đây không phải là cuộc chơi tìm kiếm lợi nhuận tức thời. “mà là một chiến lược hướng tới quyền lực lâu dài, tầm ảnh hưởng lâu dài và lợi ích lâu dài”.
Hải Đăng
