Kể từ khi trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành tâm điểm của thế giới công nghệ, làn sóng đầu tư ồ ạt vào lĩnh vực này không ngừng lan rộng. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo đằng sau cơn sốt ấy có thể là một bong bóng đầu cơ khổng lồ, gợi nhớ thời kỳ dot-com cuối thập niên 1990 - khi thị trường bùng nổ rực rỡ rồi sụp đổ thảm khốc, kéo theo làn sóng phá sản trên diện rộng.
Những dấu hiệu cảnh báo đang xuất hiện
Các tập đoàn công nghệ hiện đang chi hàng trăm tỷ USD cho chip và trung tâm dữ liệu tiên tiến. Điều này không chỉ để đáp ứng làn sóng sử dụng chatbot như ChatGPT, Gemini hay Claude, mà còn nhằm chuẩn bị cho một bước ngoặt mang tính cách mạng khi hoạt động kinh tế ngày càng chuyển dịch từ con người sang máy móc.
Nguồn vốn cho cuộc chạy đua này đến từ quỹ đầu tư mạo hiểm, nợ vay, và gần đây là những thỏa thuận tài chính “phi truyền thống” khiến Phố Wall không khỏi lo ngại. Tổng chi phí cuối cùng có thể lên tới hàng nghìn tỷ USD.
Ngay cả những người ủng hộ AI nhiệt thành nhất cũng thừa nhận thị trường đang ở giai đoạn “hưng phấn cực độ”, dù họ vẫn tin tưởng vào tiềm năng dài hạn của công nghệ, rằng AI sẽ định hình lại nhiều ngành công nghiệp, chữa khỏi bệnh tật và thúc đẩy sự tiến bộ của nhân loại.
Tuy nhiên, chưa từng có công nghệ nào thu hút lượng vốn khổng lồ trong thời gian ngắn đến vậy, trong khi khả năng sinh lời vẫn là dấu hỏi lớn. Ngay cả những giám đốc điều hành công nghệ tỏ ra hoài nghi về tiềm năng “cách mạng” của AI, hoặc ít nhất chưa tìm ra mô hình kinh doanh bền vững, cũng buộc phải tiếp tục đầu tư, vì nếu chậm chân, họ có nguy cơ bị vượt mặt trong cuộc đua AI tương lai.
Khi Sam Altman, CEO OpenAI (nhà phát triển ChatGPT) công bố kế hoạch hạ tầng AI trị giá 500 tỷ USD mang tên Stargate tại Nhà Trắng hồi tháng 1, con số này đã khiến nhiều người sửng sốt. Không lâu sau, các đối thủ công nghệ khác cũng tăng tốc đầu tư. CEO Mark Zuckerberg của Meta tuyên bố chi “hàng trăm tỷ USD” cho trung tâm dữ liệu, còn Altman thậm chí dự đoán OpenAI sẽ tiêu tốn “hàng nghìn tỷ USD” trong giai đoạn tới.
Để tài trợ cho các dự án này, OpenAI đang thử nghiệm các phương thức huy động vốn mới. Tháng 9, Nvidia, nhà sản xuất chip AI hàng đầu thế giới, tuyên bố sẽ đầu tư tới 100 tỷ USD vào hệ thống trung tâm dữ liệu của OpenAI. Thỏa thuận này làm dấy lên nghi ngờ rằng Nvidia có thể đang “tự nuôi khách hàng”, giúp họ có nguồn lực tiếp tục mua chip của chính mình.
Thực tế, Nvidia đã đầu tư vào hàng chục công ty AI trong những năm gần đây, bao gồm nhà phát triển mô hình và nhà cung cấp điện toán đám mây và phần nhiều trong số đó dùng chính nguồn vốn này để mua chip Nvidia. Tuy nhiên, thương vụ với OpenAI vượt xa tất cả về quy mô.
Ngoài ra, OpenAI còn tính đến phương án vay nợ, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các đối tác lâu năm như Microsoft hay Oracle – những công ty có hoạt động kinh doanh ổn định và lợi nhuận vững chắc. Theo nguồn tin của The Information, OpenAI dự kiến “đốt” 115 tỷ USD tiền mặt đến năm 2029.
Không chỉ OpenAI, các tập đoàn công nghệ lớn khác cũng đang dựa ngày càng nhiều vào nợ vay để tài trợ cho chi tiêu khổng lồ.
Ví dụ, Meta đã huy động 26 tỷ USD từ các tổ chức tài chính để xây dựng một khu phức hợp trung tâm dữ liệu tại Louisiana, với quy mô dự kiến tương đương đảo Manhattan. JPMorgan Chase & Co. và Mitsubishi UFJ Financial Group cũng đang dẫn đầu khoản vay 22 tỷ USD cho Vantage Data Centers, nhằm xây dựng một khuôn viên trung tâm dữ liệu khổng lồ khác.
Tốc độ đầu tư này khiến giới tài chính lo ngại: liệu “cuộc đua hạ tầng AI” có đang trở thành một “cuộc chạy đua vũ trang tài chính”, nơi chi tiêu vượt xa lợi nhuận thực tế?
Những hoài nghi về công nghệ cốt lõi
Theo báo cáo của Bain & Co. công bố hồi tháng 9, đến năm 2030, các công ty AI sẽ cần 2.000 tỷ USD doanh thu mỗi năm chỉ để duy trì sức mạnh tính toán phục vụ nhu cầu toàn cầu. Tuy nhiên, doanh thu thực tế dự kiến thiếu hụt khoảng 800 tỷ USD.
“Các con số đang được thổi phồng đến mức khó tin. AI chắc chắn có giá trị thật, nhưng phần lớn dòng vốn khổng lồ đổ vào lúc này có nguy cơ bị xóa sổ trong chu kỳ kế tiếp”, ông David Einhorn, nhà sáng lập Greenlight Capital, nhận định.
Tháng 8 vừa qua, các nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) công bố kết quả gây sốc: 95% tổ chức không thu được lợi nhuận nào từ các khoản đầu tư vào AI.
Các nhà nghiên cứu của Harvard và Stanford sau đó chỉ ra nguyên nhân: nhân viên đang sử dụng AI để tạo ra “workslop” – tức là nội dung công việc do AI tạo ra, trông có vẻ chất lượng nhưng thực tế thiếu giá trị thực tiễn.
Lời hứa ban đầu của AI là giúp tiết kiệm thời gian, tăng năng suất và tối ưu quy trình. Nhưng thay vì vậy, tình trạng “workslop” lại khiến nhiều tập đoàn lớn mất hàng triệu USD mỗi năm do năng suất sụt giảm.
Các nhà phát triển như OpenAI, Anthropic (chủ sở hữu Claude) hay các hãng AI khác trong nhiều năm qua đều đặt cược vào “quy luật mở rộng quy mô” với niềm tin rằng sức mạnh tính toán, dữ liệu và kích thước mô hình càng lớn sẽ tạo ra những bước nhảy vọt về năng lực.
Tuy nhiên, trong năm vừa qua, nhiều công ty đã bắt đầu chứng kiến hiệu suất giảm dần, dù chi phí đầu tư tăng mạnh. Việc ra mắt GPT-5 vào tháng 8, vốn được kỳ vọng là bước đột phá lớn, lại nhận về phản hồi trái chiều. Trong buổi ra mắt, CEO Altman thừa nhận: “Chúng ta vẫn còn thiếu một yếu tố quan trọng để đạt đến trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI)”.
“Bong bóng AI” có thực sự đang hình thành?
Vào tháng 9, CEO Meta Zuckerberg thừa nhận bong bóng AI là “hoàn toàn có thể xảy ra”, nhưng ông cho rằng mối lo lớn hơn là không đầu tư đủ để nắm bắt cơ hội.
Đã có thời điểm giới đầu tư lo sợ bong bóng AI đã vỡ vào cuối tháng 1, khi công ty Trung Quốc DeepSeek gây chấn động với mô hình AI cạnh tranh được phát triển chỉ với một phần nhỏ chi phí so với các đối thủ Mỹ. Thành công nhanh chóng của DeepSeek đã thổi bay hàng nghìn tỷ USD vốn hóa thị trường, khiến cổ phiếu Nvidia (biểu tượng của cơn sốt AI) lao dốc 17% chỉ trong một ngày.
Tuy nhiên, Silicon Valley gần như không bị chùn bước. Trong những tháng tiếp theo, các tập đoàn công nghệ tiếp tục tăng tốc đầu tư AI với quy mô khổng lồ, và giới đầu tư lại hào hứng quay trở lại. Cổ phiếu Nvidia bật tăng mạnh từ đáy tháng 4, liên tiếp lập đỉnh mới và đạt vốn hóa hơn 4.000 tỷ USD vào cuối tháng 9, trở thành công ty có giá trị nhất thế giới.
Câu chuyện bong bóng AI gợi nhớ đến cơn sốt dot-com năm 1999. Khi đó, hàng loạt công ty internet thu hút vốn đầu tư khổng lồ dựa trên những thước đo mơ hồ như lượng truy cập website, thay vì khả năng sinh lời thực tế.
Các mô hình kinh doanh thiếu bền vững và dự báo doanh thu phóng đại khiến bong bóng nổ tung vào năm 2001, hàng loạt doanh nghiệp phá sản, số khác bị thâu tóm với giá rẻ mạt.
“Có rất nhiều điểm tương đồng với bong bóng internet. Sẽ có những công ty sụp đổ, nhưng cũng sẽ có những gã khổng lồ mới vươn lên – giống như Amazon hay Google sau năm 2000”, ông Bret Taylor, Chủ tịch OpenAI và CEO của startup Sierra (được định giá 10 tỷ USD), nhận định.
Một số chuyên gia cho rằng bối cảnh hiện nay khác biệt ở chỗ các doanh nghiệp dẫn đầu xu hướng AI đều là những tập đoàn khổng lồ, vững vàng về tài chính. Bên cạnh đó, AI đang được ứng dụng rộng rãi với tốc độ chưa từng có. ChatGPT hiện có khoảng 700 triệu người dùng mỗi tuần, trở thành một trong những sản phẩm tiêu dùng phát triển nhanh nhất trong lịch sử. Doanh thu của các nhà phát triển hàng đầu như OpenAI và Anthropic cũng tăng mạnh.
